قیزقلعه سی ( قلعه دختر)

 

قیز قلعه‌سی یا قلعه دختر ،  در بلندای یک کوه به همین نام در  جنوب غربی جمکران، ودر شرق  کوه دو برادران واقع شده است. این قلعه  چند بخش دارد . بخش‌های بالایی آن با دسترسی مشکل تر به دوران قبل از اسلام و بخش‌های پایین تر ،   مربوط به سده های  هفتم و هشتم هجری قمری است . ( احتمالا مورد استفاده اسماعیلیان ) 

 

قلعه های متعددی در ایران به همین نام است .معروفترین آنان ؛ قلعه دختر فیروزآباد و قلعه دختر کرمان است  .

 

علاوه بر قیزقلعه سی در منطقه جمکران ، یک قلعه دختر دیگر نیز در قم در منطقه شاه جمال ابتدای جاده اراک وجود داشت که کاملا تخریب شده است .

 

دلیل نامگذاری :

بنا بر یک نظر ؛در گذشته به قلعه دختر، قلعه کوه می‌گفتند و نام دختر از آنجا روی دژ گذاشته شد ک واژهٔ دختر به معنای بکر ، دست نخورده و دست نیافتنی است و این دژ  یا قلعه ها بدلیل دست نیافتنی و شکست ناپذیر بودن آنان نامگذاری شده است

 

و بنا بر نظر دیگر ؛ گفته می شود قلعه دخترها یادگاری از معابد آناهیتا یا آناهید، ایزدبانوی آب در ایران باستان اند و لفظ دختر در نام این قلعه ها به این ایزد بانو اشاره دارد.

ایرانیان باستان الهه آناهیتا را فرشته موکل بر آب، باران، فروانی، برکت، باروی، زناشویی، عشق، مادری، زایش و پیروزی نیز می‌دانستند و نام‌های دیگر او آناهید، آناهیت و ناهید می‌باشد ایرانیان به نام این الهه عبادت گاه می‌ساختند. آناهیتا همان فرشته آب است که در اوستا مورد ستایش قرار گرفته و پرستش از او در میان ایرانیان از زمان اردشیر دوم هخامنشی رواج بیشتری یافت.

 

روستاهای متعددی نیز در ایران به همین نام است (بهیهان، بیرجند،مشهد و ..)

 

این قلعه در سال ۱۳۸۰ با شماره ۵۰۵۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 

 

کوه قیز قلعه سی

این کوه، درجنوب شرقی کوه دوبرادران ، در منطقه کوه خضر (بنیاد -جمکران ) قرار دارد .فاصله این کوه از مرکز شهر حدود نیم ساعت با ماشین(در مسیرشهرک قدس- کوه خضرو بطرف جمکران)و سپس حدود یک ساعت پیاده روی تا پای کوه است . برای صعود مسیرهای مختلفی وجود دارد که رایجترین ان یک شیار است که درسمت جنوب کوه قرار دارد .

در بالای این کوه دو نوع سازه وجود دارد . یک سازه کاملا سنگ و ساروج در قله کوه که شامل برج وبارو ، حوضچه ای کنده شده که ظاهرا منبع ذخیره اب بوده و حفره های در دل سنگ ها برای نگه داری احتمالی آذوقه ،بقایای آتشکده و غیره.

این قسمت به دوره قبل از اسلام نسبت داده می شود. چشم انداز زیبای بالای قله، از یک سو مشرف بطرف جمکران و از سویی به طرف پردیسان و تا اطراف ورجان قابل مشاهده است. ( رد پای تخریبی حفاران غیر مجاز نیز در جای جای مجموعه وجود دارد)

در قسمت پایین تر از قله که نسبتا منطقه پهن و قابل تردد برای غیر کوهنوردان است سازه هایی مربوط به دوران سلجوقیان و تیموریان با طاقهای ضربی از سنگ و خشت وچود دارد که شامل چند اتاق و مطبخ و غیره است 

 

     قیزقلعه سی یا قیز قالاسی ( قلعه دختر )

این نام در سرتاسر ایران برای گردشگران تاریخی، طبیعت و کوهنوردان ، نامی است آشنا !

در سرتاسر ایران قلعه های متعددی به این نام وجود دارد . همچنین چندین روستا و پل های متعدد !

روستاهایی به همین نام در شهرهای قزوین ، آبیک ، مهاباد، خوی ، استراباد مازندران، مشکین اباد، میانه و....وجود دارد .

همچنین پلهایی با این نام  در مسیر میانه و زنجان ،مسیر سوادکوه به شیرگاه،  کنار راه خرّم آباد به دزفول و .......بنا شده است.

      قلعه دختر ، بطور خاص قلعه هایی است که عمدتا بر بالای ارتفاعات و کوهها ساخته شده نظیر :  

   قلعه دختر همدان ، کرمان ، فیروز آباد فارس ، باکو، خراسان ، عراق(حصن المرا)، شهرستانک تهران، چالوس ، فرشتگان فارس، فهلیان فارس،  نایین و پیله سوار(گرمی در استان سمنان)و معروفترین آن در میانه استان اردبیل است که مورد استفاده بابک خرمدین ، سلجوقیان و چندین سلسله دیگر بعد از آنان واقع شده است   .

در خصوص نامگذاری این مکانها بویژه قلعه ها دو نظریه وجود دارد .

یکی به معنی باکره ،غیر قابل دسترس . (افسانه هایی هم در این خصوص مبنی بر سکونت دختری باکره با طلسم جادویی و نفوذ ناپذیر، در این اماکن وجود دارد) . در تایید این نظریه می توان گفت که :

   قلعه ها عمدتا، به صورت پناهگاهی برای مقابله نظامی، حفاظت از شهرها و روستاها در مقابله با هجوم راهزنان بنا میشده،بنابراین باید محکم و در ارتفاع مشرف به دشت و غیر قابل نفوذ ساخته

میشد که این نظریه بر این اساس طرح شده است.

نظریه دیگر که مورد تایید محققین از جمله؛ استاد باستانی پاریزی نیز قرار گرفته، این اماکن باید معبد یا آتشکده باشد . برخی از این معابد به هزاره قبل از میلاد مربوط به زرتشتیان و یا قبل از آن

پیروان آیین میترا (مهر پرستی-میتراییسم ) تعلق دارد.

 

برای کوهنوردان قمی ، کوه قیز قلعه سی  ، نامی است اشنا !  

  کوهی با ارتفاع نه چندان زیاد(حدود 350 متر) ، اما صعب العبور و کاملا صخره ای و به اصطلاح کوهنوردان ، دست به سنگ !. برای صعود به این کوه غالبا نیاز به وسایل فنی از جمله طناب و

 

تجهیزات ایمنی میباشد و الزاما باید همراه با راهنما باشید .

 این کوه،  درجنوب شرقی کوه دوبرادران ، در  منطقه کوه خضر (بنیاد ) قرار دارد .فاصله این کوه از مرکز شهر حدود نیم ساعت با ماشین(در مسیرشهرک قدس- کوه خضرو بطرف جمکران  ) و

سپس حدود یک ساعت پیاده روی تا پای کوه است . برای صعود مسیرهای مختلفی وجود دارد که رایجترین ان یک شیار است که درسمت جنوب کوه قرار دارد . 

در بالای این کوه دو نوع سازه وجود دارد . یک سازه کاملا سنگ و ساروج در قله کوه که شامل برج وبارو ، حوضچه ای کنده شده که ظاهرا منبع ذخیره اب بوده و حفره های در دل سنگ ها برای

نگه داری احتمالی آذوقه ،بقایای آتشکده و غیره.

این قسمت به دوره قبل از اسلام نسبت داده می شود. چشم انداز زیبای بالای قله، از یک سو مشرف بطرف جمکران  و از سویی به طرف پردیسان و تا اطراف ورجان قابل مشاهده است. ( رد پای

تخریبی حفاران غیر مجاز نیز در جای جای مجموعه وجود دارد)

در قسمت پایین تر از قله که نسبتا منطقه پهن و قابل تردد برای غیر کوهنوردان است سازه هایی مربوط به دوران سلجوقیان و تیموریان با طاقهای ضربی از سنگ و خشت وچود دارد که شامل چند اتاق

و مطبخ و غیره است .

 ین اثر در تاریخ 25 اسفند ماه 1380 ش با شماره 5055 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

  مشخصات GPS   مسیر (   34°33'53.34"N) و ( 50°53'18.18"E)

 

 

قیز قلعه سی ( قلعه دختر)  و قلاع اسماعیلیه 

 

بسیاری از قلعه دخترهای ایران ازجمله ؛

قلعه دختر قاین ، شوراب، کاشمر و ..

 بدلیل موقعیت استراتژیک و دشواری دسترسی به آن ، توسط اسماعیلیان بازسازی و مورد بهره‌برداری قرار گرفتند 

با توجه به حضور اسماعیلیان در شهر قم و حومه،  احتمال اینکه قیز قلعه سی قم نیز پایگاه اسماعیلیان بوده باشد ، وجود دارد.

( برخی منابع به نقل از کتاب "قلاع اسماعیلیه نوشته منوچهر ستوده" ، قیز قلعه سی قم را پس از قلعه الموت دومین قلعه اسماعیلیه اعلام کرده اند ) 

" دولت اسماعیلی‌های الموت، حکومتی است که در سال ۴۸۳ ق  با تصرف قلعه الموت توسط داعی اسماعیلی، حسن صباح پایه‌گذاری شد، و دوره فرمانروایی آن‌ها تا ۶۵۴ ق  ادامه یافت. پایتخت این دولت در قلعه اَلَموت بود و بیشترِ فعالیت آن‌ها، مبارزه با خلافت عباسی ، دولت سلجوقی و مغول‌ها  بود. حسن صباح با تصرف دژهایی در سراسر ایران ، عراق  و شام، و با انجام تبلیغات گسترده در میان کشاورزان و بینوایان توانست حوزهٔ قدرت خود را گسترش دهد. سرانجام این دولت پس از ۲۰۰ سال حکومت، با حملهٔ هولاکوخان از بین رفت.

اما سلسله امامت نزاری بعد از سقوط الموت همچنان تا امروز ادامه دارد

 

 

https://t.me/Qomghasht