به یاد قلیدرویش کهنترین خاستگاه شهر قم (۱)
تپه قلی درویش قم، این محوطه در بلوار جمکران کیلومتر نخست از ابتدای ریل راهآهن تا هفتاد متری جاده کاشان مجاور امامزاده جعفر غریب جمکران واقع شده است.
نخستین مطالعات علمی و هدفمند باستانشناسی در منطقه جمکران (قلی درویش) طی سالهای 82 ـ 1981 م. توسط ولفرام کلایس انجام شده. کلایس در سال 1981 م منطقه جمکران را مورد بازدید قرار داد و سپس در سال 1982 م به مطالعه منطقه جمکران و خورآباد میپردازد. وی نتایج مطالعات خود را طی مقالهای تحت عنوان «خورآباد و جمکران » دو محوطه استقراری پیش از تاریخ در حاشیة غربی فلات مرکزی» به زبان آلمانی، در مجلة Ami به چاپ رساند. وی در این گزارش محوطههای متعلق به دوره فرهنگی عصر آهن را مورد شناسایی و مطالعه و نقشهبرداری قرار داد. وی با مطالعه سفالهای گردآوری شده محوطه قلیدرویش جمکران این محوطه را با سایر محوطههای عصر آهن در فلات مرکزی، زاگرس میانی، از جمله تپه سیلک، خوروین، گیان نهاوند و ... مورد مقایسه قرار داده است.
پس از کلایس، هیچگونه مطالعه باستانشناختی هدفمند در منطقه جمکران صورت نگرفت و تا قبل از شروع نخستین فصل کاوشهای باستانشناسی و تعیین حریم محوطه باستانی قلیدرویش جمکران در سال 1381 ش انجام شد.
وجه تسمیه تپه قلیدرویش
در مورد وجه تسمیه محوطه قلیدرویش، مولف کتاب تاریخ مذهبی قم مینویسد: «امروز در شش کلیومتری جنوب شرقی قم، در کنار آسفالته کاشان، تپهای است به نام قلیدرویش که معلوم میشود که بنای مفصل و باشکوهی بوده و حوادث زمان آن را به این روز افکنده است. درباره انتساب تپه مزبور به قل درویش و این که قلیدرویش چه کسی بوده و در قم چه سمتی داشته ... روملو در «احسن الاتواریخ» ذکر کرده است به این مضمون که در حوالی قرن نهم هجری کرمان از طرف شاهرخ به قل درویش و برادرش به طور موروثی تعلق داشت. قل درویش در سال 858 ق. به دست سپاه جهانشاه (قره قو یونلو) اسیر شد. میتوان احتمال داد که قل درویش مزبور پس از اسیر شدن همراه جهانشاه به قم آمده است. (در همین منبع قبلا از آمدن جهانشاه به قم و توقف وی در این شهر سخن به میان رفته است.) و در آنجا موطن اختیار کرده و در همان شهر درگذشته است و این اطلال، باقی مانده محل سکونت یا محل دفن وی است.
نتایج لایهنگاری محوطه قلیدرویش
لایه نگاری محوطه قلیدرویش به روش پلهای و با سیستم کاتولوگ ـ لوکوس انجام شده است. به دلیل وسعت محوطه و نحوة توزیع و پراکنش استقرارها در دورههای مختلف در بخش شرقی (تپهقلی درویش الف، ترانشه BA.41) این بخش معرف قدیمیترین استقرارها است و آثار و مدارکی دال بر وجود استقرارهای دوران اسلامی به دست نیامده است. بخش غربی محوطه (تپه قلی درویش ب، ترانشه، Z .16 ) جهت انجام لایهنگاری پلهای BA.41 و Z .16 در منتها الیه ضلع شرقی و غربی محوطه به گونهای انتخاب شد که حتی الامکان در برگیرندة تمامی دورههای فرهنگی و لایههای استقراری بوده و بیشترین توالی فرهنگی محوطه را مشخص نماید. در مجموع نتایج لایهنگاری تپه قلیدرویش الف و ب، سه دوره فرهنگی متشکل از 7 لایه استقراری و 27 مرحله معماری و حداقل 8 فاز فرعیتر معماری مشخص نمود. سه دوره فرهنگی محوطه قلیدرویش از جدید به قدیم، شامل عصر آهن I ، دوره گذر از عصر برنز جدید به عصر آهن I و عصر برنز (جدید و قدیم) است.
با اتکا به مدارک به دست آمده از لایهنگاری و نتایج به دست آمده از تاریخگذاری مطلق به روش کربن 14 بر روی نمونه زغال و غلات به دست آمده از لایهنگاری و کاوش محوطه قلیدرویش، گاهنگاری ادوار فرهنگی این محوطه از اواسط چهارم پیش از میلاد (3500 ق. م) آغاز و به اواخر عصر آهن I (1000 ق.م) ختم میشود. همانگونه که عنوان شد در گمانههای تعیین حریم محوطه آثار و شواهدی دال بر وجود استقرارهای دوره فلات قدیم B (هزارة پنجم ق.م)، عصر آهن II و III ( حدود 1000 تا 750 ق.م)، دوره تاریخی (به ویژه ساسانی) و استقرارهای اسلامی (بهخصوص سدههای اولیه اسلامی، دوره سلجوقی ـ ایلخانی و قاجار) در این محوطه به دست آمده اسناد و مدارک تاریخی نیز موید آن است که محوطه قلیدرویش در ادوار تاریخی تا سدههای نخستین اسلامی هستة اصلی شهر قم باستانی را تشکیل میداده است.
لذا بدیهی است که گاهنگاری ارائه شده با توجه به تخریب صددرصد بقایای فرهنگی و استقراری جدیدتر از عصر آهن I صرفاً محدود و منحصر به دو برش لایهنگاری (قلیدرویش الف و ب) است. مسلماً توالی فرهنگی استقرارهای محوطه قلیدرویش و گاهنگاری تکمیل این محوطه از هزاره پنجم ق.م (حدود 7000 سال پیش) تا دوره اسلامی را در برمیگیرد.