به یاد قلیدرویش کهنترین خاستگاه شهر قم (۲)
در مبحث تاریخ قم اشاره شد که با اتکا بر اسناد موجود تاریخی محل قم باستانی در جنوب شرقی قم امروزی، در عهد ساسانیان تحت عنوان «شارستان» یا «شهرستان» نامیده میشده که منطبق بر محوطه قلیدرویش امروزی است. علاوه بر اسناد تاریخی شواهد و مدارک باستانشناسی موید آن است که محدودة شهرستان، محل باستانی شهر قم در دوره ساسانیان تا سده سوم و چهارم ق. بوده که منطبق بر ضلع شمال غرب محوطه قلیدرویش است و همان طوری که قبلاً عنوان شد، از سده سوم ق. به بعد به مرور شهر قم به سمت غرب گسترش یافت از دلایل اصلی این امر، یکی وجود مرقد حضرت معصومه(س) در ضلع غربی و خارج شهر قم در سده سوم ق. بود. مدارک به دست آمده از کاوشهای محوطهقلی درویش نشان میدهد که یکی از دلایل اصلی گسترش شهر قم از سمت شرقی (قلی درویشجمکران) به غرب، تغییر مسیر تدریجی و مداوم رودخانه اناربار (قمرود) از هزاره چهارم ق.م به بعد از سمت شرق به غرب بوده است.
در لایهنگاری محوطه قلی درویش در زیر تحتانیترین لایهای استقراری مربوط به عصر برنز قدیم (3000 ـ 3500ق.م) لایههای متوالی از نشست رسوبات رودخانهای به قطر چندین متر مورد شناسایی قرار گرفت. لایهنگاری نهشته شامل رس و لای (به رنگ خاکستری قهوهای روشن و زرد نخودی) ماسه بادی و شنریزه و قلوه سنگهای کوچک رودخانهای بودند. بیشترین آثاری که از محوطه قلیدرویش باقی مانده متعلق به عصر آهن است که در توصیف کلی تپه به بررسی آن میپردازیم.
توصیف تپه قلیدرویش
محوطه قلیدرویش با طول جغرافیایی 30/53 و عرض جغرافیایی 34/38 در حاشیه جنوبی شهر قم، ابتدای بزرگراه قم ـ جمکران در کیلومتر نخست جاده قدیم قم ـ کاشان واقع شده است. وسعت محوطه بیش از 100 هکتار بوده که امروزه حدود 30 هکتار آن، عموماً به شکل مسطح بر جای مانده است.
ارتفاع محوطه در ابتدا حدود 20 متر در ضلع جنوبی و 10 متر در ضلع شمالی بوده که در حال حاضر فقط 5 متر از ضخامت لایههای فرهنگی ـ استقراری محوطه در بخش جنوب شرقی بالاتر از سطح زمینهای اطراف بر جای مانده است. بزرگراه قم ـ جمکران از عرصه مرکزی محوطه عبور کرده و آن را به دو بخش غربی ـ شرقی تقسیم نموده است.
از سال 1381 تا 1384 محوطه قلیدرویش به مدت 4 فصل کاوش شد این محوطه یکی از محوطههای شناخته شده و کاوش شده حاشیه کویر مرکزی است که در برگیرندة سه دوره اصلی استقراری ـ فرهنگی عصر برنز قدیم ( حدود 3500 تا 2800 ق. از میلاد)، برنز جدید (حدود 1800 تا 1600 ق.م) و عصر آهن I (حدود 1500 تا 1200 ق.م) میباشد. در کاوشهای این محوطه بخشی از فضاهای استقراری جوامع عصر آهن I مستقر در محوطه مورد شناسایی قرار گرفت که با اتکا به مجموعه مدارک به دست آمده از کاوش در فضاهای مختلف معماری این دوره نقش، عملکرد و کاربری فضاهای مزبور مورد مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
فضاهای مزبور با توجه به نقش وعملکرد آنان به چند گروه تقسیم میشوند، ازجمله:
1ـ واحدهای مسکونی
2ـ فضاهای مرتبط با فعالیتهای تجاری ـ اداری و اقتصادی
3ـ فضاهای معرف کنشهای آئینی ـ مذهبی
4ـ بقایای معماری نظامی( و احتمالاً سیاسی ـ حکومتی)
5ـ واحدهای معرف فعالیتهای تخصصی - صنعتی (فلزگری، سفالگری)
یک. فضاها و واحدهای مسکونی
با اتکا به مدارک کاوش به نظر میرسد پلان واحدهای مسکونی در جوامع عصر آهن قلیدرویش از نظر ابعاد و اندازه و نوع مواد و مصالح تکنیکهای معماری به کار رفته در سازهها ارتباط مستقیمی با ساختارهای طبقاتی و جایگاه اقتصادی ـ اجتماعی افراد جامعه داشته است. از سوی دیگر همین عوامل ارتباط مستقیمی با عملکرد فضاها دارد پلان واحدهای مسکونی افرادی که از نظر اقتصادی جزء طبقات مرفهتر جامعه بودهاند عموماً متشکل از یک یا دو اتاق نشیمن، یک آشپزخانه و یک انباری است، نمونه یک پلان کامل از واحدهای مسکونی عصر آهن از معماری مرحله 1 تپه قلیدرویش شناسایی شده است. اتاق نشیمن عموماً فضایی است (حداکثر) به ابعاد 3×4 متر که در یک ضلع آن یک سکوی خشتی سراسری وجود دارد. دیوارها و کف اتاق نشیمن واحدهای مسکونی که مربوط به طبقات بالای جامعهاند عموماً با ملات کاه و گچ به طور کامل اندود شده است. با توجه به مدارک کاوش چنین به نظر میرسد که یکی از فضاهای واحدهای مسکونی برخی خانواد ه های متمول جامعه به نوعی کاربری مرتبط با کنشهای مذهبی خانوادگی داشته است. این نوع فضاها نیز عموماً دارای یک سکوی دو پلهای در یکی از اضلاع اتاق بوده که تمامی کف و دیوارهها با ملات کاه ـ گچ اندود شده است و تقریبا در مرکز فضا یک آتشدان به شکل سازه سفالی پیش ساخته چهار ضلعی در کف فضا نصب شده است، در مجموع شواهد کاوش نشان میدهد که در جامعه عصر آهن قلیدرویش علاوه بر وجود یک مجموعه اختصاصی خانوادگی بودهاند.