به یاد قلیدرویش کهنترین خاستگاه شهر قم(۴)
با توجه به ابعاد فضای انباری مزبور، اینکه جنبه اشتراکی و عمومی بودن آن تا چه اندازه بوده احتمالاً یک یا چند خانوار فعال در زمینه اقتصادی ـ بازرگانی جامع عصر آهن قلی درویش به صورت مشترک از انبار مزبور استفاده نموده و یک یا چند نفر به شکل تخصصی مقدار مواد تولیدی یا تهیه شده را که به انباری تحویل میشده محاسبه، ذخیره و ثبت و ضبط میکردهاند. وجود دو مهر استوانهای با نقوش و جنس متفاوت و همچنین تکه سفال خاکستری با نقش مهر زده این فرضیه را قوت میبخشد. احتمالا امور اداری ـ بازرگانی و محاسباتی فضای مزبور را فرد یا افرادی به شکل تخصصی مدیریت کرده که در امر تولید به شکل مستقیم دخالت نداشتهاند و تخصص آنها به شکل حرفهای و احتمالا تمام وقت محاسبه و ثبت و ضبط کالا و مواد تولیدی تحویل شده و یا خارج از انبار بوده است.
وجود مدارک مرتبط با فعالیت اداری و انبارداری و بایگانی مثل مهر استوانهای، قطعات پلمپ گچی در خمرهها، سفال ممهور، توکنها و ژتونهای گلی، گچی و سفالی به اشکال و ابعاد گوناگون کروی و مخروطی و نیم مخروطی و استوانهای و ... نشان میدهد که حداقل بخشی از فعالیتهای انجام شده در این فضا مرتبط با واردات صادرات کالا.
سه. فضاهای مرتبط با فعالیتهای اجتماعی ـ مذهبی و کنشهای آئینی
مجموعه فضاهای به دست آمده از کاوشهای تپه قلیدرویش ج با اتکا به مدارک کاوش معرف یک مجموع بنای نیایشگاهی در عصر آهن این محوطه است. پلان خاص و نوع مواد و مصالح به کار رفته در سازههای و تکنیکهای پیشرفته معماری این مجموعه بنا علیرغم سطح وسیع تخریبهای انجام شده در این بخش از محوطه با پلان سایر فضاهای معماری و استقراری این دوره در این محوطه تفاوت دارد. پلان این مجموعه به شکل یک بنای چند صفهای است که ارتباط صفّه به وسیله پلکان به یکدیگر مرتبط میشوند. تمامی فضاهای این مجموعه بنا بدون وارد شدن کوچکترین تخریب به دلایل نامشخص هنگام متروک شدن به طور کامل با مصالح خشت و ملات کاهگلی پر شده بود و نحوه پرشدگی به شکلی بود که کل مجموعه بنا در واقع لاک و مهر شده بود. تمامی دیوارها و کف فضاهای این مجموعه با ملات کاه ـ گچ اندود شده بود و هنگام متروک شدن، ابتدا کف و دیوارها با ملات کاهگل در چندین لایه بر روی اندود گچی مجدداً اندود شده و سپس با ملات کاهگلی و خشت به طور دقیق پر شده بود. در بخشهای مختلف بنا و در حین پر کردن فضاها، ابتدا ظروف سفالین با فرمها و نقوش خاصی بر روی کف در بین حجم زیاد خشتها جاسازی شده بود.
این امر احتمالاً نشانگر نوعی سنت آئینی است که ظروف خاصی را (از نظر فرم و نقش) هنگام پوشیدن و پرکردن نیایشگاه (لاک و مهر کردن) به عنوان نذورات وقف میکردند. نمونه یک چنین ظروف با کاربری خاص (احتمالاً آئینی) ریتون ماهی قلی درویش از جنس سفال خاکستری است. سازههای حرارتی و در واقع آتشدانهای خاص بنای نیایشگاهی در هنگام متروک شدن و پرشدن بنا، ابتدا با ملات گچ مسدود شده بود به احتمال قریب به یقین هدف از مسدود نمودن آتشدانها بهخصوص حفره مرکزی آتشدانها با ملات گچ جهت جلوگیری از نقوذ عوامل خارجی درون حفره آتشدانها بوده است.
یکی از آتشدانها در همان زمان کاربری دچار ترک خوردگی شده بود. که با ملات گچ، مرمت شده بود. تمام فضاهای بنای نیایشگاهی دارای یک، دو و یا سه سکوی سراسری یک پلهای یا دو پلهای بودند. در مجموع بنای نیایشگاه عصر آهن قلیدرویش دو نوع آتشدان قرار داشت. با اتکا به مدارک و شواهد کاوش، یک نوع از آتشدانها برای روشن کردن و فروزان کردن آتش استفاده میشده است و این سازهها در صفههای کناری قرار داشت و آتشدانهای داخلی که در صفه مرکزی قرار داشتند مخصوص نگهداری آتش در هنگام انجام مراسم و آئینهای مذهبی خاص این دوره بوده است. آتشدانها به شکل سازه سفالی چهار ضلعی پیش ساخته بودند که درون کف فضاهای نیایشگاهی تعبیه شده بودند. یک سکوی خشتی بزرگ که به احتمال زیاد سکوی نذورات بود به شکل مکعبی در فضای مرکزی نیایشگاه ساخته شده بود. در یک گوشه صفههای جانبی یک ظرف بزرگ سفالی (دوسکامی) به شکل قدح بزرگ با کف باریک و تخت (یا تخم مرغی شکل) قرار داده شده بود. تعدادی پیکرکهای کلی انسان در حال نیایش و پیکرکهای کوچک حیوانی نیز به مجموعه مدارک دال بر ارتباط مجموعه بنای به دست آمده از تپه قلیدرویش ج با کنشهای آئینی عصر آهن اضافه میشود.
از دیگر مدارک مهمی که درون فضاهای مجموعه بنای نیایشگاهی به دست آمد تعداد دهها قطعه پلمپ گچی در خمره بود. وجود یک چنین مدارکی درون فضاهای آئینی نشانگر سنت قدیمی اهدا و ارسال مجموعههای به معابد جهت انجام مراسم آئینی است که احتمالاً به عنوان نذورات طی مراسم آئینی اهدا میشده است.